ديوانه را سنگسار كنند » ؟ گفت : « چيزى نيست و زن را رها كرد و شروع به تكبير گفتن كرد » ( تكبيرى كه نشانهء پيروزى بر اشتباه خود بود ) « 1 » « مناوى » در « فيض الغدير » اين حديث را از « احمد » نقل كرده است و در ذيل آن آمده است كه عمر گفت : « لو لا علىّ لهلك عمر » . « 2 » آنچه در بالا گفته شد بخش كوچكى است از آنچه در اين زمينه آمده است و اگر بخواهيد به سراغ همهء آنها برويد كتاب مستقلى را تشكيل مىدهد ، مرحوم « علامهء امينى » يك صد مورد ( آرى يك صد مورد ) از موارد اشتباه او را كه در منابع معروف اهل سنّت آمده است نقل كرده و اين فصل مشهور از كتابش را به نام « نوادر الاثر فى علم عمر » ناميده است « 3 » و اين همان است كه در خطبهء فوق از آن تعبير به « كثرت لغزشها و عذرخواهىها » شده است . 3 - پاسخ به يك سؤال ترسيمى را كه امام « على بن ابى طالب » در خطبهء بالا از مشكلات و نابسامانيهاى مسلمانان در عصر خليفهء دوّم كرده است ممكن است با ذهنيّتى كه بسيارى از افراد نسبت به عصر عمر دارند و آن را يك عصر پيروزى و درخشان مى شمرند منافات داشته باشد و اين سؤال را به وجود آورد كه اين گفتار چگونه با واقعيّتهاى موجود تاريخ سازگار است ؟ توجّه به يك نكته دقيقا مىتواند به اين سؤال پاسخ دهد و آن اين كه - همان گونه كه قبلا اشاره شد - بىشك عصر خليفهء دوّم عصر پيروزيهاى چشمگير در

--> ( 1 ) صحيح ابى داود ، جلد 4 ، صفحهء 140 ( كتاب حدود ، حديث 4399 ) . ( 2 ) نقل از كتاب « السبعة من السلف من الصحاح الستّة » نوشتهء مرحوم فيروزآبادى ، صفحهء 95 . ( 3 ) الغدير ، جلد 6 ، صفحهء 83 تا 324 .